ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΕΙΣ 2010 στην "Πινακοθήκη του Δήμου Κερκυραίων"  και παράδοση Καρναβαλιού  

   Στις δύσκολες συνθήκες που επικρατούν σήμερα στον κοινωνικό και οικονομικό τομέα μία έκθεση με αναφορά την μεταμφίεση την περίοδο του Καρναβαλιού στην Κέρκυρα και τα Ιόνια νησιά, στόχο έχει να αφυπνίσει την διάθεση του θεατή για ονειροπόληση, ταξιδεύοντας τον σε ό, τι αποκαλούμε παράδοση του Καρναβαλιού. Για την τελευταία, έχει ήδη αρχίσει από το προηγούμενο έτος ένας διεισδυτικός και ιδιαίτερα ενδιαφέρων, για την ποικιλία των απόψεων, διάλογος των πολιτιστικών φορέων που επιδίδονται με αγάπη και ενθουσιασμό, εδώ και τριάντα τουλάχιστον έτη, στην διοργάνωση των εκδηλώσεων του Καρναβαλιού στην Κέρκυρα. Επικεφαλής ο Δήμος Κερκυραίων και αυτό φαίνεται ιδιαίτερα αισιόδοξο. Η επιτυχία της διαβούλευσης μπορεί να εντοπισθεί στον όλο και πιο οργανωμένο σχήμα της και στην παραγωγική δράση όλο και περισσοτέρων ενδιαφερόμενων. Το Καρναβάλι αρχίζει να απασχολεί ξανά το μεγαλύτερο μέρος της κερκυραικής κοινωνίας όλων των ηλικιών.
    Σημαντικό πλεονέκτημα, κατά την δική μας άποψη, στον παραδοσιακό χαρακτήρα του Καρναβαλιού στα Ιόνια νησιά και στην Κέρκυρα αποτελεί η ιταλική προέλευση ή η καταγωγή των δρώμενων που σχετίζονται άμεσα με το <<αστικό>> του πρόσωπο (η ιστορία των εορτών του Καρναβαλιού στις πόλεις της γειτονικής μας χώρας καταγράφεται μακρόχρονη και πλούσια και ίσως εξαιτίας της πολυμορφίας της η περισσότερο ενδιαφέρουσα από κάθε άλλη ευρωπαική). Επιμένουμε, επομένως, να υπενθυμίζουμε αυτή την περίοδο τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του <<προσώπου>> μίας  πόλης, σαν την δική μας που έχει πολλές επιρροές δεχθεί από την ιταλική γειτονία εκτός των άλλων παλαιότερων πολιτισμικών καταβολών της και συνεχίζει να μεταμφιέζεται καταγράφοντας την δική  της ιστορία. Πολλά στοιχεία θα μπορούσαν να προστεθούν και να μας διαφωτίσουν για την συμμετοχή όλων των κοινωνικών ομάδων στις διαδικασίες και στους τρόπους <<μεταμφίεσης>> της πόλης την περίοδο του Καρναβαλιού κατά τους προηγούμενους αιώνες, αν η ιστορική έρευνα είχε έως σήμερα τέτοιο προσανατολισμό. Δυστυχώς οι πηγές που μελετήθηκαν και υπήρξαν εύκολα προσβάσιμες μας <<μιλούν>> φανερά, μας διηγούνται με λεπτομέρειες την ιστορία της μεταμφίεσης ως δράση της άρχουσας τάξης στην κοινωνία υπό βενετική κυριαρχία. Η κερκυραική ευγένεια φαίνεται ότι αποτέλεσε την γέφυρα  στην οποία βαδίζοντας το ντόπιο στοιχείο μπόρεσε να <<ενδυθεί>> βενετικά. Οι νοοτροπίες που καλλιεργήθηκαν φόρεσαν το προσωπείο της αγαστής συνύπαρξης. Η μασκοφορία, η μεταμφίεση και η συμμετοχή στις μεγάλες εορτές του Καρναβαλιού, σημαντικότατες για τον βενετικό κόσμο, αποτέλεσαν τα πιο εντυπωσιακά δείγματα της βενετικής συνείδησης του ντόπιου στοιχείου. Οι giostre, οι χοροεσπερίδες, η προβολή του θεάτρου και της δράσης των θιάσων θα μπορούσαν να συνεισφέρουν επαρκές ακόμα και σήμερα πεδίο δημιουργικής αναπαράστασης,  σε μία γόνιμη αναβίωση ενός παραδοσιακού Καρναβαλιού με ξεχωριστή φυσιογνωμία για την σημερινή ελληνική πραγματικότητα.
    Επιστρέφοντας όμως στην εξέλιξη της αστικής καρναβαλικής μεταμφίεσης στην Κέρκυρα και στα Ιόνια νησιά, αν σταματούσαμε εδώ, θα είχαμε αναγνώσει  το ήμισυ της ιστορίας. Ο αιώνας που έφυγε, ιδιαίτερα κατά το β ήμισυ του, μας κληροδότησε μία πλουσιότατη παράδοση Καρναβαλιού που, προερχόμενη από την ενδυνάμωση των εορτών
στις πόλεις της Κεντρικής και Νοτίου Ιταλίας (Ρώμη, Νάπολη, Μπάρι κ.λπ.) μεταλαμπαδεύθηκε, μέσω Πατρών σε όλη την αστική Ελλάδα (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, νησιά), ενώ ωριμότατο έδαφος μπόρεσε να βρει απευθείας αλλά και μέσω της ίδιας οδού (Πατρών) στις επτανησιακές πόλεις. Οι πολιτισμικές συναλλαγές μεταξύ των λιμανιών της Αδριατικής και του Ιονίου Πελάγους που καλλιεργούνταν ήδη παλαιότερα, μετά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο, με τις νέες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες απέκτησαν, όπως ήταν αναμενόμενο, ορίζοντες διευρυμένους. Η αστυφιλία στην Ελλάδα, μεστή πλέον, είχε μετατραπεί σε αστισμό και το αστικό Καρναβάλι ακολούθησε  τις αισθητικές επιλογές, όσων διαχειρίσθηκαν επί μακρώ την <<ευρωπαική προοπτική>> της χώρας και τα οικονομικά της μέσα. Στην Πάτρα, στο μεγάλο δυτικό λιμάνι μας, η καλλιέργεια της καρναβαλικής  παράδοσης κατάφερε να επιβιώσει και να επιβληθεί ως σημαντικό πρότυπο φαινόμενο. Κάθε μεγάλη πόλη στην Ελλάδα, ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες ακολουθεί κατά μίμηση το παράδειγμα του Πατρινού Καρναβαλιού, ως προς την αισθητική και τους τρόπους διοργάνωσης. Η εξέλιξη της μεταμφίεσης εντοπίζει σε ένα αρκετά διευρυμένο βεστιάριο, πλήθος κοστουμιών και προσωπείων που δεν αντλούν πλέον στοιχεία από την θεατρική παράδοση αλλά την σύγχρονη σάτιρα. Το πλήθος των μεταμφιέσεων που επιβάλλει η  μεγάλη συμμετοχή κοινού συχνά δεν εξασφαλίζει την ποιότητα. Η μεταμφίεση περιορίζεται σε στολές που παράγονται μαζικά και με χαμηλό κόστος ενώ χειροποίητα στοιχεία εκλείπουν. Στις παρελάσεις επίσης των αρμάτων η δεξιοτεχνική επεξεργασία των στοιχείων θυμίζει μουσειακή συλλογή ενώ επικρατούν υλικά εύκολης κατανάλωσης όπως το πλαστικό. Το ζήτημα της καλαισθησίας του Καρναβαλιού εκλείπει. Το ευρύ κοινό χάνει ακόμα μία ευκαιρία για δημιουργική δράση και η έμπνευσή του περιορίζεται και  χειραγωγείται. Εξαιρέσεις αποτελούν πάντα οι μεταμφιέσεις στο Καρναβάλι περιοχών με αγροτικές και κτηνοτροφικές ασχολίες και επομένως διαφορετικές παραδόσεις (πόλεις Μακεδονίας και Θράκης, νησιά Β. Αιγαίου, όπως η Σκύρος, η Χίος  κ.λπ). Στην περίπτωση των Ιονίων νησιών και της Κέρκυρας, συγκεκριμένα καλαίσθητα και ακαλαίσθητα στοιχεία του Πατρινού Καρναβαλιού κυριαρχούν. Θα προτιμούσαμε, εφόσον αυτά είναι εμφανή, να μην τα αναφέρουμε αλλά να σταθούμε σε μία ελπιδοφόρα ως προς την ποιότητα <<εισαγωγή>>, το Κυνήγι του Θησαυρού που πραγματοποιείται με εκπαιδευτικούς στόχους και άρτια οργάνωση των μεταμφιεσμένων (σύλλογος <<Μασκαράτα>>), καταγράφοντας ένα νέο σύγχρονο πρόσωπο των εορτών και εξασφαλίζοντας εν μέρει και την βιωσιμότητά τους.
Στην παρούσα έκθεσή μας στην Πινακοθήκη η ανατύπωση έργων της βενετικής ζωγραφικής του 18ου αιώνα, μίας περιόδου με επιτρεπόμενη επίσημη μασκοφορία για τουλάχιστον τέσσερις μήνες, στόχο έχει να μας υπενθυμίσει ότι και στις δικές μας περιοχές οι εορτές του Καρναβαλιού έδιναν την ευκαιρία για την προβολή ενός εθίμου που είχε ευρύτερα διεισδύσει στην καθημερινή ζωή των Βενετών και απέδιδε ένα τρόπο του φέρεσθαι και της θέασης του κόσμου. Η επισήμως καθιερωμένη μεταμφίεση αποτέλεσε για την βενετική αντίληψη έναν ιδιοφυή τρόπο εξωτερίκευσης όσων υποκρύπτονταν και για αυτό υπήρξε ψυχογραφική όσο και η θεατρική πράξη. Οι επιρροές της παράδοσης αυτής, όπου επικράτησε, στις κοινωνικές συμπεριφορές και νοοτροπίες έως και σήμερα,  αποτελεί ζητούμενο και πεδίο έρευνας (<<λαμπρό>>) της Ιστορίας, της Ανθρωπολογίας καθώς και της επιστήμης της Ψυχολογίας. Η εξέλιξη του θεσμού των καρναβαλικών εορτών και τελετών αποτελεί τέλος ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα της ιστορικής έρευνας για τον τόπο μας που όπως επισημάναμε, έχει μελετηθεί αποσπασματικά. Τα πορίσματα μίας τέτοιας έρευνας θα προσφέρουν χρήσιμες πληροφορίες και κατευθύνσεις σε όσους προγραμματίζουν και διαχειρίζονται την τύχη του θεσμού σήμερα, κυρίως στους λειτουργούς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και συγκεκριμένα του Δήμου Κερκυραίων. Ο Δήμος οφείλει να υποστηρίξει διαδικασίες και θεσμούς με παρόμοιους ερευνητικούς στόχους διότι αργά ή γρήγορα ο ρόλος του δεν θα παραμείνει μόνο διαχειριστικός αλλά σε διευρυμένη κλίμακα θα πρέπει να ασκεί αναπτυξιακή πολιτική με ισχυρή στρατηγική και αυτό στα ζητήματα Πολιτισμού απαιτεί εμπεριστατωμένη γνώση της πραγματικότητας, άρα πρωτίστως καλή γνώση της Ιστορίας (διότι πολιτικός σχεδιασμός χωρίς ιστορική γνώση δεν μπορεί να υπάρξει). Επομένως υπενθυμίζουμε την αναγκαιότητα ίδρυσης, σύστασης και επαρκούς λειτουργίας του Ιστορικού Κέντρου Έρευνας του Δήμου Κερκυραίων με έδρα το Μουσείο Ιστορίας της Πόλης, ένα θεσμό στην υπηρεσία όλων των πολιτών που αγαπούν την Κέρκυρα. Ελπίζουμε η ευχή μας να εισακουσθεί για το όφελος της κερκυραικής πολιτισμικής παράδοσης.
    Στην περιήγησή μας στην έκθεση, μπορούμε να συμμετέχουμε νοερά στις εορταστικές  εκδηλώσεις του Καρναβαλιού στην Βενετία, παρακολουθώντας ακροβατικά και θεατρικά δρώμενα (Αίθουσα Α) όπως ακριβώς συνέβαιναν, να θαυμάσουμε την  γόνδολα του Καρναβαλιού να πλέει στο Canal Grande μαζί με αυτή του Δόγη (Αίθουσα Α και Β), να περιεργασθούμε τις baute, τις συνήθεις μεταμφιέσεις ανδρών και γυναικών καθώς περιφέρονται στην βενετική αγορά αλλά και παρακολουθούν ειδικές επιδείξεις <<εξωτικών>> ζώων, όπως του ρινόκερου, στις πλατείες της πόλεις (Αίθουσα Β) αλλά και να συμμετέχουμε με την φαντασία στις γεμάτες χορό, μουσική και ωραία εδέσματα, χοροεσπερίδες στα λαμπερά  palazzi και στις επαύλεις. Ιδιαίτερα ευχάριστη η στάση μας στην διάσημη χαρτοπαικτική λέσχη του Ridotto  (Αίθουσα Β).  Η Προσωπογραφία νεαρού άνδρα με ανατολική ενδυμασία (Αίθουσα Α) και η Προσωπογραφία νεαρής κυρίας με περίτεχνη κόμμωση (Αίθουσα Β) μας πληροφορούν τέλος, για την καλαισθησία της εποχής που ιδιαίτερη προτίμηση έδειχνε σε στοιχεία προερχόμενα από την τέχνη και τις παραδόσεις της Άπω Ανατολής. Αυτό άλλωστε δηλώνει και το θέμα του θεατρικού δρώμενου όπου η Ευρώπη αρραβωνιάζεται την Κίνα (Αίθουσα Α).
    Η παρουσίαση των ανατολικών ενδυμασιών (Πρέσβεις της Ανατολής) από το βεστιάριο ενδυμασιών του Ο.Κ.Ε. καθώς και η bauta του 18ου αιώνα (Αίθουσα Β) προστίθεται εδώ για την πλήρη γνωριμία του επισκέπτη με τις βενετικές μεταμφιέσεις αλλά και για να τιμηθεί η προσφορά όλων όσων συμμετέχουν στην διατήρηση της παράδοσης του Καρναβαλιού στην Κέρκυρα (μία εικόνα των εορτασμών τον 19ο αιώνα βλέπουμε στην ξυλογραφία της Αίθουσας Α). Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλουμε στον Ο.Κ.Ε. και στην κ. Λία Λογαρά όπως και στον αγαπητό σύλλογο <<Μασκαράτα>> και στην κ. Τέρπου για την υποστήριξή τους. Τέλος, αυτή η προσπάθειά μας αφιερώνεται στον ιδρυτή της Πινακοθήκης, τον Δήμαρχο και Πρόεδρο του ΔΣ της Κ.Ε.ΔΗ.Κ., τον κ. Γιάννη Κούρκουλο που αγωνίζεται πάντα με ενθουσιασμό και πίστη να επιβιώνει η κερκυραική παράδοση.

Μαρία Μελέντη, ιστορικός τέχνης

Κατά την διάρκεια της ζωής μας συχνά αναζητούμε, ίσως κρυφά ίσως φανερά, στα όνειρα και στις επιθυμίες μας, τον μαγικό τόπο της ευδαιμονίας όπου μπορούμε να αναπαυθούμε με ειλικρίνεια,  χωρίς  τίποτα το απόκρυφο να μας βαραίνει. Οι δρόμοι της τέχνης ανοίγουν εμπρός μας αυτή την ουσιαστική για την ύπαρξή μας επικοινωνία. Τα αποκυήματα της φαντασίας μεταμορφώνουν τις εμπειρίες της ζωής μας σε ένα προσωπικό βιωματικό ταξίδι μίας πραγματικότητας παράλληλης με την καθημερινότητά μας. Οι δύο κόσμοι αποτελούν συγκοινωνούντα δοχεία και συγκροτούν το περιβάλλον των προσωπικοτήτων μας και ό,τι ορίζει την δημιουργική μας πορεία στην ζωή.
Η συνάντηση των τεχνών, της ζωγραφικής και της φωτογραφίας δύο δημιουργών, των κ. Giorgio Turchetti και του κ. Χρήστου Κουλούρη στην παρουσίαση με θέμα Fantasia e Realta που έχουμε την χαρά να φιλοξενούμε στην <<Αίθουσα Τέχνης>>, στις αρχές του Σεπτέμβρη του 2010, μας ταξιδεύει  σε ενδιαφέρουσες διαυγείς όψεις της άλλης πραγματικότητάς μας. Τα τοπία αποκτούν μία δική τους ομιλία με μυστικές ψυχογραφικές αναφορές. Η ανθρώπινη παρουσία διακριτικά τα στιγματίζει αλλά και αποκτά μία νέα σημασία εντός τους. Οι δύο καλλιτέχνες, με διαφορετική γραφή και ταυτότητα γενιάς, συγγενεύουν στον αριστοτεχνικό τρόπο των υπαινιγμών και στην ανάδειξη των αισθαντικών στοιχείων. Η κατάθεσή τους, γεμάτη ατμοσφαιρική δύναμη, κινητοποιεί με μία αξιοπρόσεκτη ευγένεια τα αισθήματά μας. Η ευαίσθητη διαχείριση του θέματος μας αφήνει να απολαύσουμε την φιλοξενία του ταξιδιού μας στην τέχνη με την <<γεύση>> μίας προσφοράς που συμβαίνει με μοναδικό παραλήπτη εμάς και έχει την χάρη να αποδίδει σε αυτή την κοινή προαίρεση των δημιουργών με επιτυχία ευτυχισμένες στιγμές μας.

Μαρία Μελέντη, ιστορικός τέχνης